Mình từng rất tin vào hai chữ “tối ưu”

Làm lập trình, mình quen với việc nghĩ về tối ưu gần như mỗi ngày.
Tối ưu code để chạy nhanh hơn.
Tối ưu server để chịu được nhiều request hơn.
Tối ưu quy trình để tiết kiệm thời gian.

Mình từng nghĩ rất đơn giản: Mọi thứ chạy hiệu quả hơn thì mình sẽ rảnh hơn, đỡ áp lực hơn, đầu óc nhẹ đi một chút.

Nhưng càng làm, mình lại càng thấy… không phải vậy.
Mọi thứ nhanh hơn, tiện hơn, nhưng cảm giác lúc nào cũng bận, cũng thiếu thời gian.

Cho đến khi mình biết đến một khái niệm có cái tên nghe khá lạ: Nghịch lý Jevons.

Traffic Jam on Vietnam

Một câu chuyện cũ, nhưng vẫn rất đúng

Nghịch lý này được đặt theo tên của William Stanley Jevons.
Ông nhận ra rằng khi động cơ hơi nước được cải tiến để tiết kiệm than hơn, thì tổng lượng than người ta đốt lại không hề giảm. Ngược lại, còn tăng lên.

Nghe thì ngược đời, nhưng nghĩ kỹ lại rất hợp lý.

Khi một thứ trở nên hiệu quả hơn, rẻ hơn, dễ dùng hơn, thì người ta sẽ dùng nó nhiều hơn.
Dùng cho nhiều việc hơn.
Dùng thường xuyên hơn.
Và dùng mà ít phải suy nghĩ hơn.

Cuối cùng, cái được gọi là “tiết kiệm” lại dẫn tới việc tiêu tốn nhiều hơn trước.

Khi tiết kiệm lại mở đường cho tiêu xài

Mình thấy điều này rất rõ ở bóng đèn LED.

Hồi còn đèn sợi đốt, nhà mình bật đèn khá dè chừng.
Đèn nóng, tốn điện, bật lâu là thấy xót tiền.

Từ ngày chuyển sang LED, mọi thứ thay đổi hẳn.
Đèn rẻ, ít tốn điện, ít hỏng.
Thế là đèn có mặt khắp nơi: ban công, sân vườn, biển quảng cáo, trang trí lễ hội, chạy dọc cả tòa nhà.

Đèn tiết kiệm hơn thật.
Nhưng tổng lượng điện cho việc chiếu sáng thì mình tin là chưa chắc đã ít hơn ngày xưa.

Tối ưu trong phần mềm, và cảm giác không bao giờ đủ

Trong công việc của mình cũng vậy.

Framework ngày càng mạnh.
Thư viện ngày càng nhiều.
Máy tính ngày càng khỏe.

Đáng lẽ ra ứng dụng phải nhẹ hơn, gọn hơn.
Nhưng thực tế thì ngược lại.

Vì tài nguyên rẻ hơn, vì “máy người dùng chịu được”, nên người ta thêm tính năng.
Thêm theo dõi.
Thêm animation.
Thêm đủ thứ “cho tiện”.

Kết quả là máy mạnh lên bao nhiêu, phần mềm cũng nặng lên bấy nhiêu.
Cảm giác lúc nào cũng là: vẫn chưa đủ, vẫn cần tối ưu thêm, vẫn phải làm nhanh hơn.

Khi cái mới lên tiếng, cái cũ bỗng trở thành ... đáng nghi

Một điều khác khiến mình suy nghĩ nhiều là: Mỗi lần có thứ gì mới được gọi là “hiệu quả hơn”, thì những thứ cũ tự nhiên trở thành… có vấn đề.

Xe điện xuất hiện, xe xăng bị xem như tội đồ.

Thanh toán điện tử phổ biến, tiền mặt bị coi là lạc hậu.

AI bùng nổ, những cách suy nghĩ chậm rãi, thủ công bỗng bị hỏi là “còn cần không”.

Cái mới luôn được nói bằng những lời rất đẹp: nhanh hơn, tốt hơn, thông minh hơn.
Còn cái cũ thì bị đặt lên bàn cân, soi xét, nghi ngờ.

Nhìn qua Nghịch lý Jevons, mình bắt đầu thấy rằng: Không phải lúc nào tiến bộ cũng để giúp mình nhẹ đi. Nhiều khi, nó chỉ giúp mình làm nhiều hơn trong cùng một khoảng thời gian.

Có lẽ điều mình cần là biết dừng lại

Dần dần, mình hiểu ra một điều: Hiệu quả chỉ là công cụ, không phải đích đến.

Nếu mình chỉ mải mê tối ưu mà không tự hỏi mình đang cần gì,
thì mình sẽ luôn rơi vào một vòng lặp quen thuộc: Làm nhanh hơn → Nhận nhiều việc hơn → Lại thấy mệt hơn.

Thay vì hỏi “làm sao cho tối ưu hơn”,
mình bắt đầu thử hỏi:

Việc này có thật sự cần không?
Mình làm vì tiện, hay vì sợ chậm hơn người khác?
Có thứ gì cũ kỹ nhưng vẫn đủ dùng, chỉ là không còn được ca ngợi nữa?

Tối ưu không sai.
Nhưng tối ưu mà không biết dừng thì chỉ khiến mình chạy nhanh hơn trên cùng một cái guồng.

Hôm nay, mình chọn chậm lại một chút.
Không phải để chống lại cái mới,
mà để tự hỏi xem mình thật sự cần bao nhiêu là đủ.